Schrijversvakschool


Columns van docenten


Hermans’ mus - Hans Hogenkamp

Het is even bladeren voordat ik het heb gevonden, maar daar staat het, in het Sadistisch Universum deel I, boven aan bladzijde 105 (althans in de herdruk uit 1996, die knalroze paperback); de beruchte passage van Hermans waarin ‘bij wijze van spreken geen mus van het dak valt zonder dat het een gevolg heeft’. Het is verworden tot een van de bekendste schrijfdogma’s. Opmerkelijk eigenlijk, want de bundel essays bevat veel interessantere uitspraken over de roman. En is die mus eigenlijk wel een dogma?

Het eerste dat opvalt als je goed leest, is dat Hermans de passage helemaal niet als imperatief heeft geformuleerd. De alinea beschrijft de kenmerken van wat Hermans ‘de klassieke roman’ noemt. Er staat helemaal niet dat de mus niet van het dak mag vallen, hij constateert dat de mus niet van het dak valt in de klassieke roman. Geen voorschrift dus, maar een kenmerk van een bepaald type roman.
De uitspraak over de mus wordt niettemin vrijwel altijd geciteerd als een gebod, en ook lees je vaak, eveneens abusievelijk, dat de vallende mus geen functie of betekenis mag hebben, terwijl Hermans het alleen heeft over gevolgen. Dat impliceert dat het Hermans alleen te doen is om handeling en plot, en niet om symboliek of interpretatie; een belangrijke beperking. De betreffende paragraaf heeft dan ook als onderwerp de ‘eenheid van handeling’ in de klassieke roman. Bovendien zet Hermans er zelf ook nog eens ‘bij wijze van spreken’ bij.
Eigenlijk is het dogma bij nadere bestudering van de bron dus al grotendeels ontkracht, maar het is de moeite waard nog even verder te lezen in het betreffende essay, waarin Hermans verder ingaat op de eis van functionaliteit. Een klassieke roman kenmerkt zich door doelgerichtheid en convergentie, terwijl de werkelijkheid veeleer wordt gekenmerkt door doelloosheid en chaos. Hermans concludeert daaruit niet dat we lekker chaotisch moeten gaan schrijven, maar stelt doodleuk dat de roman ‘niet de geschikte vorm is om de werkelijkheid te beschrijven’.
Kijk, dat is pas een uitspraak! Zou dit niet een veel interessanter schrijfdogma zijn? Niet dat iemand zich er vandaag de dag aan houdt, want de overgrote meerderheid van de hedendaagse romans kenmerkt zich door nogal triviaal realisme. Hermans raadt het ons dus af, maar als we per se dat soort boeken willen schrijven, zouden we ook wat hem betreft de mussen in groten getale van het dak mogen laten kletteren.
 De mate van gewenste functionaliteit hangt af van het genre. Het genre bepaalt mede de symbolische pretentie die het werk uitstraalt. In een klassiek, maar ook in bijvoorbeeld een surrealistisch werk is de lezer eerder geneigd op zoek te gaan naar verbanden dan in een realistisch verhaal dat gesitueerd is in de rafelige alledaagse werkelijkheid.
Ten slotte lijkt ook de uitzonderlijkheid van het verhaalelement mij een belangrijk criterium bij het hanteren van de functionaliteitseis. Een van het dak vallende mus is een merkwaardig verschijnsel, dat vanzelf de aandacht trekt in een verhaal. De lezer zal zich dan meteen afvragen wat daarvan nu de bedoeling is; bij gewonere zaken zal hij die neiging niet hebben. Hermans’ opmerking is wellicht vooral bedoeld voor opvallende verhaalelementen. Hij schreef niet: ‘er wordt nog geen kopje koffie ingeschonken, zonder dat het een gevolg heeft’ - laat staan dat dat niet zou mogen.
Niet alles hoeft functioneel te zijn, maar de lezer die de moeite neemt op zoek te gaan naar de functie van een min of meer nadrukkelijk geplaatst verhaalelement, moet niet bedrogen uitkomen, maar beloond worden met een esthetische ervaring. Als de schrijver een functie suggereert, moet deze er ook zijn. Anders kun je misschien beter iets minder opvallends van het dak laten vallen. Een herfstblaadje of zo, of regendruppels.

Alle docentencolumns

Ingrid2015

Een eigen stem en een eigen techniek - Ingrid Hoogervorst

In 1926 schrijft Vladimir Nabokov een verhaal over een Russische balling in Berlijn, net als hij zelf was. Op 15 april 1919 had hij zijn geboorteland moeten verlaten, toen zijn familie aan boord van een Grieks schip, onder geweervuur van de bolsjewieken, de haven van Sebastopol uitvoer met bestemming Konstantinopel...

Lees verder

Arievandenberg

Is het boek al klaar? - Arie van den Berg

Het is de nachtmerrie van een non-fictieschrijver. Je hebt een helder onderwerp, waarvoor je het nodige onderzoek hebt bedreven. Dus besluit je een artikel te schrijven, maar al snel ontdek je dat je materiaal een boek kan vullen. Dus praat je met je uitgever, tekent een contract en bent vastbesloten...

Lees verder

Bennienieuw

De meelezer - Bennie Roeters

Een niet onbelangrijke figuur in de schrijversbiotoop is de meelezer. Niet de professionele meelezer zoals een redacteur of dramaturg, maar degene die door de schrijver wordt gevraagd om zijn oprechte mening te geven over zijn manuscript of scenario. Onbezoldigde vrienden of familieleden.

De tijd dat je met je redacteur...

Lees verder

Ton Nieuw

Hoe een verhaal iets oproept - Ton Rozeman

De magie van een verhaal is niet te herleiden tot de elementen waaruit het is opgebouwd. De magie van een verhaal zit niet in de woorden, zinnen of gebeurtenissen.

Stel, je leest of schrijft een verhaal waarin een man die aan de ontbijttafel zit, in zijn gezicht wordt geslagen...

Lees verder

Maaikebergstra

Eenzaamheid - Maaike Bergstra

Op een woensdagmiddag zat ik in het kantoor van een groot productiehuis om een afstudeervoorstelling te bespreken. Ik maakte deel uit van een jury. Er werd niet in ongedwongen sfeer vergaderd om daarna alle meningen in een veilig gezamenlijk statement te vatten. Nee, de student was bij vrijwel het gehele...

Lees verder

Nicodros

Onzichtbare godheid - Nico Dros

Het leeuwendeel van alle verhalen uit onze tijd wordt verteld door een ik of vanuit een personaal perspectief. Beide perspectieven zijn subjectief, dat wil zeggen dat de grenzen van de verhaalwereld worden aangegeven door de contouren van een individueel bewustzijn, behorend bij een ik of een hij. Het is ongeveer...

Lees verder

Robbertwelagenportret2012

Slaapliteratuur - Robbert Welagen

Al jaren ben ik een slechte slaper: elke week breng ik vele uren doorwaakt door in bed, meestal met lezen, onder een speciaal gekochte lamp die gericht licht geeft, zodat mijn vriendin wel een hele nacht kan slapen. 

’s Nachts lees ik andere boeken dan overdag. Ik heb de...

Lees verder

Elkegeurts

Verhalen - Elke Geurts

Een studente vertelde over een dokter die had gezegd dat haar familie de enige familie - in heel de wereld - was met deze ziekte.
‘Is er een behandeling?’ had ze gevraagd.
‘Ja,’ zei de dokter. ‘Jullie moeten stoppen met kinderen krijgen.’


Iemand had op straat de zin ‘Is...

Lees verder

Arievandenberg

Goede poëzie? - Arie van den Berg

‘Geef me een goed gedicht, en ik vertel je dat het een goed gedicht is.’ Dat antwoord gaf Theo Sontrop toen ik hem omstreeks 1975 vroeg hoe je de kwaliteit van poëzie moet beoordelen. Theo was directeur van De Arbeiderspers en zou een poëziefonds opbouwen met bundels van onder meer...

Lees verder

Bennienieuw

Sprechhund - Bennie Roeters

Waar moet je in je scenario met moeilijke gedachten heen? In drama wordt er veel gedacht, gevoeld en verlangd. Heimelijke gevoelens van liefde, hoop, haat, twijfels, dilemma’s en zo meer. Hoe breng je die over? Ja, je kunt er een vloeiende, al dan niet poëtische of filosofische voice-over bij schrijven waarin...

Lees verder

Ingrid2015

Romans liegen de waarheid - Ingrid Hoogervorst

De dag waarop de student zijn vriendin doodde en daarna zichzelf was het zonnig en helder. Zomershelder, een strak blauwe hemel en van dat trillende, gele licht, kwistig uitgestrooid over de straten. Of was het druilerig en begon het ‘s avonds flink te regenen?

In september zijn alle weervarianten...

Lees verder

Ton Nieuw

Het gebruik van de ik-vorm - Ton Rozeman

Stel: je schrijf een verhaal of roman in de ik-vorm, in de tegenwoordige tijd. Hoe geef je dan de waarneming van je ik-personage weer? Gebruik je constructies als ‘ik denk dat…’ ‘ik hoor dat…’ ‘ik zie dat…’? Of laat je zulke aanwijzingen achterwege en schrijf je alleen maar op wat...

Lees verder

Maaikebergstra

In één rechte lijn - Maaike Bergstra

Eindelijk was het zover: mijn nieuwe toneelstuk “zou zichzelf schrijven”. Deze keer wist ik precies wat mijn hoofdpersonage wilde. Geen al te ingewikkelde tegenstrijdigheden, geen knagende twijfel. Niet bij het personage en dus ook niet bij mij. Ik zou in één rechte lijn naar het einde kunnen werken. Vol goede moed...

Lees verder

Nicodros

Omgaan met een romanobsessie - Nico Dros

Het merendeel van onze studenten koestert de ambitie vroeg of laat een roman te schrijven. Een aantal onder hen is hieraan in het jonge verleden al eens begonnen. Maar halverwege hoofdstuk 4 raakte hun verhaal op dood spoor. En hoe het in hemelsnaam verder moest? Dankzij een schrijfcursus kregen ze...

Lees verder

Robbertwelagenportret2012

Verhuisdoos - Robbert Welagen

Op zoek naar een nieuw begin besloot ik twee jaar geleden naar een bos te verhuizen: van Utrecht naar de rand van Zeist. Dat leek me een goed moment om eens op te ruimen en spullen weg te gooien. Ook oude, mislukte verhalen die ik wel had uitgeprint, maar die...

Lees verder

Ingrid2015

Verteld of verzonnen - Ingrid Hoogervorst

De beste manier om het leven van mensen te begrijpen - de toevalligheid ervan, de tijdelijkheid en onnadrukkelijkheid - is door het vertellen van losse verhalen buiten de geschiedenis om. Met verhalen doen we een poging willekeurige ervaringen vorm en betekenis te geven en antwoorden te vinden op onze vragen...

Lees verder

Arievandenberg

Biografie van een schim - Arie van den Berg

Het schrijven van non-fictie begint doorgaans met een fascinatie. Twintig jaar geleden sloeg die bij mij toe toen ik een strooibiljet van de menagerie van Giovanni Antonio Alpi kocht. Dat plakkaatje prees wilde dieren aan op de kermis van Utrecht in 1806. In mijn collectie volksdrukwerk had ik al een...

Lees verder

Robbertwelagenportret2012

Detective - Robbert Welagen

Sinds twee maanden ben ik een detective aan het schrijven. Ik heb nog geen enkele ervaring met het genre en dat is te merken. Alles wat ik mijn cursisten Proza leer, lijk ik zelf plotseling te zijn vergeten.

Ik leg te veel uit, ik blijf te lang stilstaan bij...

Lees verder

Arievandenberg

Wim - Arie van den Berg

Hij was niet uit op zekerheden, zei hij zelf. Daarvoor was hij te nieuwsgierig. En twijfel? Twijfel maakt je creatief.

Intussen leek hij het woord ‘nee’ niet te kennen. Waar literatuur gebeurde, was Wim Brands. Een festival, een prijzenstichting, een bibliotheek, een boekhandel, een uitgeverij of een kunstopleiding kon...

Lees verder

Nicolien

Een beter mens - Nicolien Mizee

‘Kees, zo komen we er niet. Dit is geen literatuur.’
Doodse stilte in de klas.
‘En wat is het dan wel?’ vraagt Kees.
‘Het is een streekroman,’ zeg ik. ‘Dat is ook een genre, maar niet wat je voor ogen hebt, denk ik.’

‘En hoe maak ik er dan...

Lees verder

Bennieroeters

Research - Bennie Roeters

De eerstejaars scenariostudenten gingen het allemaal anders aanpakken. Dit keer zouden ze hun werk met de research afsluiten in plaats van beginnen. Er was een filmverhaal geschreven dat zich afspeelde op het vrolijke eiland Texel over monniken met een onbekende missie, een eenzame psychotherapeut , barse eilanders (uiteraard in de horeca...

Lees verder

Robbertwelagenportret2012

Echt gebeurd - Robbert Welagen

‘Ik wil niets verzinnen. Alles in mijn verhaal moet echt gebeurd zijn,’ zegt een student tegen me, als hij vertelt over het korte verhaal dat hij wil gaan schrijven. Hij zegt het zelfbewust, een beetje uitdagend.
   Zijn klasgenoten draaien als in één beweging hun gezichten mijn kant op. Wat...

Lees verder

Nicodros

Tand - Nico Dros

In de roman Waar gaat die vrolijke trein naartoe van Sandro Veronesi
reizen een vader en zijn zoon over het spoor door Italië. De bestemming is Zwitserland waar de vader nog een zwarte bankrekening heeft. Tijdens het wachten op een aansluitende trein eten ze een broodje in het station. Daarbij...

Lees verder

Nicolien

Uiensoep - Nicolien Mizee

‘Een man komt thuis en zegt tegen zijn vrouw dat hij bij haar weggaat.’
Ik kijk de klas zo uitdrukkingloos mogelijk aan, laat een stilte vallen en vraag: ‘Wat denken jullie: wordt dit een droevig of een grappig verhaal?’

Niemand durft antwoord te geven. ‘Allebei,’ mompelt een enkele slimmerik, ...

Lees verder

Maaikebergstra

Smaak - Maaike Bergstra

‘Soms bekruipt me de angst dat ik in een soort Heel Holland bakt zit,’ zegt een student tegen me. ‘Dan weet ik zeker dat mijn werk minder is dan dat van de anderen en stel ik me voor dat ik volgende week weggestuurd word.’ 

Maar schrijven is geen sport...

Lees verder

Bennieroeters

Wegdek - Bennie Roeters

Bij het schrijven krijg je te maken met vragen rond de scène: hoe maak ik er een, wanneer begint zo’n scène, wanneer houdt hij op, welke plaats neemt hij in in het verhaal? Voor het antwoord hierop moet je te rade gaan bij Bernard Hinault – zelf geen groot literator, ...

Lees verder

Wilbert

Schrijver zonder stoel - Wilbert Cornelissen

De legendarische Schrijversvakschoolstudent Jan Hiddink beweerde dat hij hangend over de diepvriezer schreef, voor een raam waardoor een stuk weiland naar binnen viel. Ook ik schrijf tegenwoordig staand. Ik begon met de strijkplank, hoogte 94 centimeter, maar dat is te laag is om de ellebogen in een rechte hoek te hebben...

Lees verder

Robbertwelagenportret2012

Synopsis - Robbert Welagen

Aan het begin van elke prozacursus laat ik mijn cursisten een opzetje maken van het korte verhaal dat ze willen gaan schrijven. Dat is na les 1 het huiswerk voor les 2: bedenk een verhaal vóórdat je gaat schrijven en zet je synopsis op papier, zo mogelijk met een scène-indeling...

Lees verder

Ingrid

Verloren voor het leven - Ingrid Hoogervorst

Romans, en ook verhalen, hebben een architectuur. Niet alleen een deur waardoor je binnenkomt en weer naar buiten gaat, maar ook gangen, trappen, kamers, ramen, verborgen luiken of voor- en achtertuintjes. Wie wil leren schrijven, moet weten hoe zo’n literair huis in elkaar steekt.

Schrijven begint dus bij lezen...

Lees verder

Robbertwelagenportret2012

Printer - Robbert Welagen

Ik heb thuis geen printer. Als mensen dit horen, krijg ik altijd dezelfde reactie: ‘Geen printer? Maar je bent toch schrijver, dan moet je toch een printer hebben?’ Ik heb er geen en zal uitleggen waarom.
   Ik werk thuis en voor ieder die thuis werkt, dreigt het gevaar dat...

Lees verder

Nicolien

Het personage moet geloofwaardig zijn - Nicolien Mizee

Lang, lang geleden toen ik een tweedejaarsleerlinge op schrijversvakschool ’t Colofon was, kreeg ik kritiek op een mannelijk personage dat met een dienblad de koffie binnen bracht. Een man zou nooit ofte nimmer met een dienblad lopen, sprak de schrijflerares, ik moest hem de kopjes gewoon in de hand laten...

Lees verder

Bennieroeters

Liefde slaat dood - Bennie Roeters

Als scenarioschrijver heb je de vrouwen voor het uitkiezen. Tegenwoordig heb ik een brunette. Ze is klein van stuk, maar je kunt niet om haar heen. Stella heet ze en ze kijkt me hoopvol aan met grote bruine ogen. Ze heeft een verzorgd uiterlijk. Rokje. Stevige beentjes. Ze Iacht graag...

Lees verder

Bennieroeters

Dilemma's - Bennie Roeters

Dat je niet al te licht over dilemma’s moet denken, bleek vandaag. Je dient daarbij te weten dat ik (scenarioschrijver tenslotte) met meer dan gezonde belangstelling de berichten over moord en doodslag volg. Ik ben overal voor in. Bijlmoord, vergiftiging, onvrijwillige euthanasie. Een lijk is zo geschreven, je legt hem...

Lees verder

Robbertwelagenportret2012

Stijl is het belangrijkste element van literatuur - door Robbert Welagen

Stijl is het belangrijkste element van literatuur, is een veel gehoord dogma. Korter gezegd: literatuur is stijl. Wat wordt hier precies mee bedoeld? Mensen die dit dogma aanhangen, zien het schrijven van een verhaal als een individuele bezigheid. In tegenstelling tot bijvoorbeeld het beoefenen van een teamsport zoals basketbal, gaat...

Lees verder

Hans

Netwerk - Hans Hogenkamp

Op een van de vele borrels die het literaire leven rijk is, sprak ik laatst uitgebreid met  een acquirerend redacteur van een grote uitgeverij. We hadden het over de manier waarop uitgeverijen tegenwoordig hun nieuwe auteurs recruteren.

 In dit gesprek kreeg ik weer eens een indruk bevestigd die...

Lees verder

Hans

Hermans’ mus - Hans Hogenkamp

Het is even bladeren voordat ik het heb gevonden, maar daar staat het, in het Sadistisch Universum deel I, boven aan bladzijde 105 (althans in de herdruk uit 1996, die knalroze paperback); de beruchte passage van Hermans waarin ‘bij wijze van spreken geen mus van het dak valt zonder dat...

Lees verder

Fotojanvanaken

Een personage moet zich ontwikkelen - Jan van Aken

Ik heb eerder geschreven hoe verraden ik me als kind voelde toen Winnetou, de nobelste aller wilden en verstokt heiden, zijn laatste woorden sprak: ‘Charlie, ik ben een christen.’
Moge hij de Eeuwige jachtvelden betreden als een schurftige coyote.  

Een personage moet een ontwikkeling doormaken; transformeren.
Is Humbert...

Lees verder

Ton

Geen platte seks, alleen literaire seks - Ton Rozeman

Stel je voor, je bent jurylid van de Literary Review's bad sex in fiction award (een Britse prijs die al twintig jaar onder grote belangstelling van de internationale pers wordt uitgereikt) en je krijgt het begin van deze seksscène te lezen, afkomstig uit het verhaal ‘Slaapwandelen’ van Amy Bloom:

Lion...

Lees verder

 

Invalid Input
Invalid Input
Invalid Input

Realisatie website: WebLab42